کرم گلوگاه انار چیست و چگونه می‌توان آن را کنترل کرد؟

کرم گلوگاه انار یکی از مخرب‌ترین آفات درختان انار است که خسارت ناشی از حمله آن گاهی به ۸۰٪ محصول در سال می‌رسد. این آفت که در اصطلاح عامیانه شبپره خرنوب نیز نامیده می‌شود، تهدیدی جدی برای باغداران محسوب می‌شود و هر ساله خسارت زیادی به آنها وارد می‌کند.

علاوه بر این، هر حشره ماده معمولاً ۲۰ تا ۲۵ تخم تخمگذاری می‌کند و این آفت قادر به تولید ۴ الی ۵ نسل در سال است. در واقع، میزان خسارت وارده این آفت به میوه انار بین ۱۵ تا ۸۰ درصد برآورد شده است و می‌تواند از ۵ تا ۸۰ درصد میوه‌های یک باغ را آلوده کند.

در این مقاله، ما به بررسی دقیق کرم گلوگاه انار، نحوه شناسایی آن، علائم آلودگی و مهمتر از همه، روش‌های مؤثر کنترل و پیشگیری از این آفت خطرناک می‌پردازیم. با شناخت کامل این آفت و اقدامات به‌موقع، می‌توانیم خسارت‌های ناشی از آن را به حداقل برسانیم و از محصول انار خود محافظت کنیم.

آفات و بیماری های انار: معرفی کامل روش‌های کنترل و درمان

شناخت کرم گلوگاه انار و اهمیت آن

کرم گلوگاه انار یکی از جدی‌ترین آفات باغ‌های انار در ایران است. آشنایی با ویژگی‌های زیستی این حشره و شناخت خسارت‌های آن، نخستین گام برای مدیریت و کنترل مؤثر به شمار می‌رود. در ادامه به معرفی این آفت و اهمیت آن می‌پردازیم.

کرم گلوگاه انار چیست؟

کرم گلوگاه انار با نام علمی Ectomyelois ceratoniae یا Spectrobates ceratoniae آفت کلیدی و از مهمترین عوامل کاهش کمی و کیفی محصول انار در ایران به شمار می‌آید. این حشره که به شب‌پره خرنوب نیز معروف است، از تیره پروانه‌سانان (Lepidoptera) بوده و دارای دگردیسی کامل می‌باشد.

حشره کامل، پروانه‌ای کوچک به رنگ خاکستری است که طول بدن آن بین ۹ تا ۱۲ میلی‌متر می‌باشد. عرض بال‌های باز این پروانه حدود ۲۴ میلی‌متر است. تخم‌های این حشره در ابتدا به رنگ قرمز بوده و به‌تدریج به رنگ سفید متمایل به زرد تبدیل می‌شوند.

لاروهای این آفت به رنگ قرمز مایل به صورتی یا کرم بوده و در ابتدا بسیار ریز هستند، اما به‌تدریج رشد کرده و به حدود ۲ سانتی‌متر می‌رسند. شفیره‌ها به رنگ قهوه‌ای می‌باشند و پس از حدود ۶ تا ۸ روز به پروانه تبدیل می‌شوند.

چرا این آفت برای باغداران خطرناک است؟

کرم گلوگاه انار، مهمترین عامل کاهش محصول انار در کل مناطق انارخیز کشور محسوب می‌شود. این آفت به‌طور متوسط حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد محصول کشور را از بین می‌برد و در برخی مناطق میزان خسارت حتی به ۸۰ درصد نیز می‌رسد.

علاوه بر این، کرم گلوگاه انار با تغذیه از بافت درون میوه‌ها، راه را برای ورود قارچ‌ها و باکتری‌ها به داخل میوه مهیا کرده و موجب گندیدگی میوه می‌شود. در بیش از ۹۰ درصد از موارد، این آفت ناقل عوامل بیمارگر به داخل میوه انار می‌باشد.

به علت قدرت تولیدمثل بالا، هر حشره ماده می‌تواند حدود ۲۰ تا ۲۵ عدد تخم بگذارد و در هر میوه ممکن است ۱ الی ۴ لارو وجود داشته باشد. البته در صورت طغیان آفت، این تعداد به ۱۰ تا ۱۱ لارو در هر میوه نیز می‌رسد.

میزبان‌های دیگر این آفت

کرم گلوگاه انار آفتی چند میزبانه است که علاوه بر انار، به میوه‌های متعددی حمله می‌کند، از جمله:

• درختان میوه: پسته، انجیر، زردآلو، سیب، به، هلو، گلابی و مرکبات
• آجیل‌ها: گردو، بادام، فندق و بادام زمینی
• سایر میوه‌ها: خرما، خرنوب، تمرهندی، ازگیل ژاپنی و شاه بلوط

در نتیجه، این آفت می‌تواند بین باغات مختلف جابجا شده و به همین دلیل توصیه می‌شود که باغات انار با دیگر میوه‌های میزبان این آفت همجوار نباشند.

راهنمای جامع کوددهی انار

نحوه خسارت و علائم آلودگی

برای مقابله مؤثر با کرم گلوگاه انار، لازم است ابتدا نحوه خسارت و علائم آلودگی این آفت را بشناسیم. در ادامه مسیر ورود لاروها به میوه و نشانه‌های ظاهری آن بررسی می‌شود.

نحوه ورود لارو به میوه

پس از جفت‌گیری، پروانه‌های ماده کرم گلوگاه انار تخم‌های خود را روی پرچم‌ها در داخل تاج میوه قرار می‌دهند. در هر نوبت تخم‌ریزی، حدود ۱۰۰ عدد تخم گذاشته می‌شود. پس از حدود ۱۰ روز، تخم‌ها تفریخ شده و لاروها خود را به کف تاج میوه می‌رسانند. در این مرحله، لاروها با ایجاد سوراخی در قاعده تاج، به داخل میوه نفوذ کرده و از دانه‌های انار تغذیه می‌کنند.

لارو سن یک ابتدا از سطح داخل کاسبرگ تغذیه می‌کند و در سن سوم (با طول حدود ۲۱ میلی‌متر) با ایجاد سوراخ از سطح رویی میوه عبور کرده و به داخل میوه راه می‌یابد. در یک میوه ممکن است تا ۴ عدد لارو وجود داشته باشد و دوره فعالیت لاروها حدود ۱۸ تا ۲۳ روز طول می‌کشد.

علائم ظاهری روی میوه‌های آلوده

اولین نشانه آلودگی میوه، وجود لکه‌های سیاه رنگ روی پوست میوه است که به‌تدریج گسترش یافته و زرد رنگ می‌شود. به علت فعالیت لاروها، پوسته اطراف گلوگاه تیره رنگ شده و ترک برمی‌دارد. محل فعالیت لاروها از روی پوست میوه به صورت لکه و ترکیدگی مشخص می‌شود.

نکته مهم این است که این آفت در مراحل اولیه قابل تشخیص نیست و به عنوان آفتی پنهان بدون ایجاد نشانه‌های ظاهری واضح در میوه به حساب می‌آید. با پیشرفت آلودگی، میوه‌ها حالت رسیدگی زودرس پیدا کرده و به زمین می‌ریزند.

تأثیر آفت بر کیفیت و کمیت محصول

کرم گلوگاه انار به‌طور متوسط سالیانه ۳۰ تا ۴۰ درصد محصول انار را در مراحل سردرختی و انبار، ضایع و غیرقابل مصرف می‌کند. میزان خسارت این آفت در برخی مناطق حتی به ۸۰ درصد نیز می‌رسد.

خسارت کرم گلوگاه انار به سه شکل اصلی بروز می‌کند:

• پوسیدگی میوه‌ها: با ورود لاروها به درون میوه، قارچ‌های پوسیدگی مانند آسپرژیلوس و پنیسیلیوم و باکتری‌ها نیز به داخل میوه نفوذ کرده و موجب گندیدگی آن می‌شوند
• ترکیدگی میوه‌ها: با پیشروی لارو در داخل میوه، به‌خصوص در قسمت نزدیک به پوست، میوه دچار ترکیدگی می‌شود
• ریزش میوه: در نسل اول آفت، ریزش به دلیل ریز بودن میوه‌ها شدیدتر است و به‌طور کلی میزان ریزش میوه‌ها پس از حمله آفت حدود ۳۰ تا ۷۰ درصد خواهد بود

این آفت علاوه بر کاهش کمّی و کیفی محصول، سبب بروز مشکلاتی در انبارداری و به‌ویژه صادرات انار و کاهش قابل توجهی در بازارپسندی آن می‌شود.

راهنمای کاشت درخت انار و نکات طلایی پرورش

روش‌های مؤثر کنترل کرم گلوگاه انار

مبارزه با کرم گلوگاه انار نیازمند ترکیبی از روش‌های مختلف است، زیرا تجربه نشان داده که هیچ روش منفردی به تنهایی کارآمد نیست. برای مدیریت موفق این آفت، باید از رویکردهای متنوع و تلفیقی استفاده کرد.

کنترل فیزیکی: جمع‌آوری میوه‌های آلوده و حذف پرچم

جمع‌آوری و سوزاندن میوه‌های آلوده و خشک شده روی درخت یا ریخته شده پای درختان، مؤثرترین راه کنترل این آفت است. این کار باید به صورت همگانی در کل منطقه انجام شود تا نتیجه مطلوب حاصل گردد.

حذف پرچم‌های خشک شده انار در انتهای خردادماه (حدود ۵ تا ۶ هفته پس از ظهور گل‌ها) با استفاده از دستگاه مخصوص، روشی مؤثر برای جلوگیری از تخم‌گذاری آفت است. با حرکت چرخشی این دستگاه کوچک در داخل گلوی انارهای کوچک، پرچم‌ها حذف می‌شوند.

کنترل زراعی: آبیاری منظم، هرس و فاصله‌گذاری مناسب

آبیاری منظم و به‌موقع مانع ترک خوردگی میوه انار می‌شود و فضای مناسب برای تخم‌گذاری را از بین می‌برد. هرس صحیح با حذف شاخه‌های خشکیده و میوه‌های قدیمی، شرایط مناسب برای فعالیت پروانه کرم گلوگاه را محدود می‌کند.

رعایت فاصله استاندارد بین درختان (ارقام با رشد رویشی متوسط با فاصله ۲.۵×۳.۵ و ارقام با رشد زیاد با فاصله ۴×۴) و کاشت در جهت شمالی-جنوبی برای کاهش آفتاب‌سوختگی توصیه می‌شود.

کنترل بیولوژیکی: استفاده از زنبور تریکوگراما

زنبور تریکوگراما از دشمنان طبیعی مؤثر کرم گلوگاه انار است که با تغذیه از تخم‌های آفت، مانع رشد و تکثیر آن می‌شود. رهاسازی این زنبور در باغات انار می‌تواند تا ۷۰ درصد از بروز خسارت جلوگیری کند.

برای اثربخشی بیشتر، زنبورها باید در زمان غروب یا قبل از طلوع خورشید رهاسازی شوند و همزمان با آن، باغ آبیاری شود. این فرایند باید هر ۱۵-۱۰ روز و در ۸ تا ۱۰ نوبت طی فصل تکرار گردد.

کنترل شیمیایی: استفاده محدود از سموم لاروکش

استفاده از سموم شیمیایی در باغات انار به دلیل از بین رفتن حشرات مفید و طغیان سایر آفات (به‌ویژه کنه‌ها) توصیه نمی‌شود. با این حال، در موارد ضروری می‌توان از سموم لاروکش مانند اسپینوساد و پروکلیم فیت در زمان تفریخ تخم‌ها استفاده کرد.

استفاده از پودر کائولین و پوشش‌دهی تاج میوه

کائولین فرآوری شده با ایجاد پوشش سفیدرنگ روی درختان، باعث دور شدن آفت و جلوگیری از تخم‌گذاری می‌شود. این ترکیب علاوه بر کنترل کرم گلوگاه، از آفتاب‌سوختگی میوه‌ها نیز جلوگیری می‌کند.

برای محلول‌پاشی درختان، ۵۰ کیلوگرم از این پودر در هر هزار لیتر آب حل شده و روی تمام قسمت‌های گیاه پاشیده می‌شود. این عملیات باید ۴ مرتبه به فاصله هر ۴ هفته تکرار گردد.

پوشاندن تاج میوه با موادی مانند گل، گچ یا فوم نیز روش مؤثر دیگری برای جلوگیری از تخم‌گذاری آفت است.

آموزش کامل هرس درخت انار: بهترین زمان و روش هرس اصولی

پیشگیری و مدیریت تلفیقی آفت

پیشگیری و کنترل کرم گلوگاه انار نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و اقدامات منسجم است. با توجه به اهمیت این آفت، مدیریت تلفیقی راهکاری مؤثر برای کاهش خسارت‌های ناشی از آن به شمار می‌آید.

زمان‌بندی مناسب برای اقدامات پیشگیرانه

زمان مناسب برای شروع اقدامات پیشگیرانه، مرحله نزدیک شدن به تشکیل میوه و آغاز فعالیت آفت است. اجرای به‌موقع عملیات پیشگیرانه برای جلوگیری از تخم‌گذاری حشره بالغ در تاج میوه، اهمیت زیادی دارد.

پرچم‌زدایی یا تراشیدن میله‌های پرچم در تاج میوه باید پس از گرده‌افشانی گل انجام شود و همچنین آفت قبل از مرحله تخم‌ریزی یا در اوایل مرحله تخم‌ریزی باشد. عملیات پیشگیرانه معمولاً در اواسط خرداد ماه آغاز می‌شود.

نقش هم‌زمانی اقدامات در کل منطقه

موفقیت در کنترل کرم گلوگاه انار نیازمند همکاری تمام باغداران منطقه است. همگام‌سازی و مبارزه جمعی از اصول اساسی کنترل این آفت محسوب می‌شود. اگر در یک منطقه همه باغداران در یک زمان و به صورت دسته‌جمعی زیر نظر کارشناس اقدام نکنند، نتیجه مطلوبی حاصل نخواهد شد.

جمع‌آوری میوه‌های آلوده در صورتی که در باغات همسایه اعمال نشود، تأثیر چشمگیری نخواهد داشت. بنابراین، پیگیری‌های مجموعه حفظ نباتات، باغبانی و ترویج ستاد استان‌ها باید در اولویت قرار گیرد.

ترکیب روش‌های مختلف برای کنترل مؤثر

مجموع عوامل مختلف مانند استفاده از اسانس آنغوزه، زنبور تریکوگراما و زنبور H. hebetor می‌تواند باعث کاهش جمعیت کرم گلوگاه در درختان انار شود. کاربرد هر سه عامل طی سال‌های متوالی در کاهش چشمگیر خسارت آفت مؤثر بوده و باعث رونق تولید محصول سالم می‌گردد.

برای آشنایی عملی باغداران با روش‌های مدیریت تلفیقی، در استان‌های با سطح انارکاری زیاد، قطعات آزمایشی تحت عنوان پایلوت‌های الگویی مدیریت تلفیقی کرم گلوگاه انار در نظر گرفته شده است. در این قطعات، روش‌های مختلف مدیریت آفت به صورت تیمارهای متنوع اجرا می‌شود تا کشاورزان منطقه با این روش‌ها آشنا شوند.

نتیجه‌گیری | زومکشت

کرم گلوگاه انار یکی از مهم‌ترین آفات باغ‌های انار است که می‌تواند خسارت قابل توجهی به محصول وارد کند. شناسایی به‌موقع آفت، شناخت علائم آلودگی و استفاده از روش‌های تلفیقی کنترل شامل اقدامات فیزیکی، بیولوژیکی و شیمیایی، بهترین راهکار برای کاهش خسارت و حفظ کیفیت و کمیت محصول است. رعایت این اقدامات و مدیریت منسجم باغ‌ها، می‌تواند اطمینان‌بخش تولید محصول سالم و بازارپسند باشد.

سوالت متداول

منابع: plantix – plantwiseplusknowledgebank