آفات و بیماری های انار: معرفی کامل روش‌های کنترل و درمان

کرم گلوگاه انار، مهمترین آفت درخت انار است که خسارت آن در باغات انار تا 80 درصد می‌رسد. آفات و بیماری های انار یکی از اصلی‌ترین چالش‌هایی هستند که ما باغداران با آن مواجه می‌شویم. کرم سفید ریشه نیز به عنوان مضرترین آفت و بیماری انار محسوب می‌شود که می‌تواند محصول ما را به شدت تهدید کند.

علاوه بر این، شته انار عمومی‌ترین آفت درختان انار به حساب می‌آید که در تمامی انارستان کشور وجود دارد و در فصل بهار به شدت گسترش می‌یابد. همچنین آفات و بیماری های انار مانند ترکیدگی میوه، مهم‌ترین بیماری فیزیولوژیکی و خسارت‌زا در تمام مناطق انار کاری کشور و دنیا محسوب می‌شود. در این مقاله، ما به بررسی انواع آفات و بیماری‌های انار، علائم آنها و بهترین روش‌های کنترل و درمان آنها می‌پردازیم تا بتوانیم محصول سالم‌تری برداشت کنیم.

راهنمای کاشت درخت انار و نکات طلایی پرورش

آشنایی با اهمیت آفات و بیماری های انار

درخت انار در میان میوه‌های ایران، جایگاهی خاص و ویژه دارد. این میوه بهشتی با ارزش غذایی بالا، به مراقبت‌های ویژه‌ای نیاز دارد که بسیاری از باغداران از آن غافل می‌شوند. شناخت آفات و بیماری های انار و راه‌های مقابله با آن‌ها، ضامن موفقیت در پرورش این میوه ارزشمند است.

چرا درخت انار حساس است؟

انار یکی از محبوب‌ترین میوه‌هایی است که در بسیاری از مناطق ایران کشت و پرورش داده می‌شود. این میوه برخلاف سایر میوه‌ها، مدت زمان طولانی‌تری بر روی درخت می‌ماند و همین امر آن را در معرض آسیب‌های بیشتری قرار می‌دهد.

حساسیت به شرایط دمایی: درخت انار نمی‌تواند دمای زیر ۱۰ تا ۱۴ درجه سانتی‌گراد را تحمل کند و در نتیجه این وضعیت، میوه‌ها ترک می‌خورند. این حساسیت دمایی باعث می‌شود که تغییرات ناگهانی آب و هوا بتواند خسارات جبران‌ناپذیری به محصول وارد کند.

تنوع رفتار بر اساس اقلیم: درخت انار در نواحی ساحلی و مرطوب به صورت درخت همیشه سبز رشد می‌کند، اما همین درخت در نواحی خشک با زمستان‌های سخت به شکل خزان‌دار ظاهر می‌شود. این تفاوت رفتاری نشان‌دهنده حساسیت بالای این گیاه به شرایط محیطی است.

ویژگی‌های خاص فیزیولوژیک: از جمله ویژگی‌های باارزش درخت انار، انعطاف‌پذیری آن نسبت به انواع خاک‌ها و تحمل کم‌آبی و شوری آب و خاک است. با وجود این مقاومت‌ها، همچنان درخت انار در برابر آفات و بیماری ها آسیب‌پذیر است و این تناقض، مدیریت باغات انار را پیچیده‌تر می‌کند.

نقش اقلیم و تغذیه در بروز آفات و بیماری های انار

شرایط اقلیمی و تغذیه‌ای نقش تعیین‌کننده‌ای در سلامت درختان انار و میزان آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر آفات و بیماری ها دارند.

تاثیر شرایط آب و هوایی: درختان انار در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری معمولاً کمتر از درختان انار در سایر مناطق به بیماری مبتلا می‌شوند. علت این امر، سازگاری بهتر شرایط آب و هوایی این مناطق با ساختار طبیعی درخت انار است.

عوامل موثر در بروز آفات و بیماری های انار:

• کم‌آبی و نامنظم بودن دور آبیاری
• اختلاف درجه حرارت شب و روز
• سرمای زودرس پاییزه به‌ویژه اگر توأم با ریزش باران باشد
• وجود واریته حساس

شرایط آب و هوایی گرم، مرطوب و بارندگی‌های مکرر می‌تواند باعث گسترش بیماری های مختلف شود. به‌همین دلیل، در چنین شرایطی باید از روش‌های مدیریت تلفیقی در باغ‌های آلوده استفاده کرد.

اهمیت تغذیه مناسب: درختان انار به دلیل عدم تغذیه صحیح، در برابر تنش‌های زنده و غیرزنده حساس می‌شوند. تغذیه نامناسب یکی از عوامل اصلی کاهش تولید محسوب می‌شود، زیرا گیاهی که تغذیه کافی و متعادل داشته باشد، در مقابل بیماری ها، آفات و تنش‌های محیطی مقاوم‌تر است.

مناطق حاشیه کویر، با تابستان‌های گرم و خشک و آب و خاک نسبتاً شور، مناطق اصلی تولید اقتصادی انار کشور را تشکیل می‌دهند. بنابراین، فهم دقیق نیازهای تغذیه‌ای و آب‌وهوایی درختان انار در این مناطق، کلید موفقیت در مدیریت آفات و بیماری های انار است.

خطرات نادیده گرفتن علائم اولیه

متأسفانه بسیاری از باغداران به علائم اولیه آفات و بیماری های انار توجه کافی نمی‌کنند و این غفلت باعث می‌شود که تمام محصولات و زحماتشان به هدر برود. اگر زمان طلایی مبارزه با آفات و بیماری های انار از دست برود، تمام سرمایه کشاورز نابود می‌شود.

عوامل تشدیدکننده آفات: عواملی مانند عدم مراقبت‌های بهداشتی باغ، آفتاب‌سوختگی، تغذیه نامناسب، کم‌آبی بیش از حد و شرایط محیطی نامطلوب زمینه را برای پیدایش آفاتی مانند سوسک چوب‌خوار انار فراهم می‌کنند.

علائم هشداردهنده اولیه:

• زردی و پژمردگی برگ‌ها
• ریزش برگ‌ها و کوچک ماندن میوه‌ها
• پیچیدگی برگ‌ها و ریزش گل و میوه‌های جوان
• ترشح عسلک که موجب جلب گرد و خاک و رویش قارچ مولد دوده می‌شود
• ترک‌خوردگی و پوسیدگی پوست درخت در محل طوقه

با پیشرفت بیماری، علائم ثانویه به صورت توقف رشد، ضعف عمومی درخت، ریزش برگ‌های انتهایی شاخه‌ها و خشکیدگی تدریجی سرشاخه‌ها ظاهر می‌شوند. در این مرحله، کنترل بیماری بسیار دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد بود.

راهنمای جامع کوددهی انار

رایج ترین بیماری های انار

بیماری‌های قارچی و باکتریایی انار از مهم‌ترین تهدیدهای این محصول ارزشمند به شمار می‌روند. شناخت دقیق این بیماری‌ها و راه‌های مبارزه با آن‌ها می‌تواند تضمین‌کننده سلامت باغ و برداشت محصولی با کیفیت باشد.

سفیدک پودری و روش کنترل آن

سفیدک پودری از مهم ترین بیماری های انار است که خصوصاً در اوایل بهار و زمان تشکیل میوه خسارت فراوانی وارد می‌کند. این بیماری با نام علمی Erysiphe punicae شناخته می‌شود و در آب و هوای خنک و مرطوب اوایل سال، باعث ایجاد بافت پودری سفید روی سرشاخه‌ها و میوه‌های تازه تشکیل شده می‌شود.

علائم این بیماری با ظهور یک لایه پودری سفید رنگ همانند آرد بر روی سرشاخه‌ها، جوانه‌ها و میوه آغاز می‌شود. در اثر حمله این بیماری، سرشاخه‌ها و میوه‌های در حال تشکیل دچار اختلال رشد شده یا رشد آنها متوقف می‌شود.

برای کنترل سفیدک پودری، استفاده از سموم شیمیایی مانند پنکونازول، کرزوکسیم متیل و کاپتان بسیار موثر است. نکته قابل توجه اینکه این بیماری بیشتر در نواحی خشک اتفاق می‌افتد و در مناطق با رطوبت بالا، خسارت آن معمولاً کمتر است.

پوسیدگی میوه و قلب سیاه

پوسیدگی سیاه یا قلب سیاه انار را می‌توان مهم‌ترین بیماری خسارت‌زا روی این محصول دانست. مشکل اصلی این بیماری، پنهان بودن آن است؛ به‌طوری که میوه از بیرون کاملاً سالم به نظر می‌رسد اما از داخل سیاه و پوسیده شده است.

عامل بیماری، گونه‌های مختلف قارچ Alternaria است که بارش باران و افزایش رطوبت در زمان گل‌دهی درختان، قدرت بیماری‌زایی آن را به شدت افزایش می‌دهد. آغاز آلودگی معمولاً از قسمت بالایی میوه و از ناحیه اتصال میوه به ساقه می‌باشد و سپس باعث سیاه و لهیده شدن بافت‌های داخلی میوه می‌شود.

برای پیشگیری و کنترل این بیماری باید:

• بقایای گیاهی سطح باغ را جمع‌آوری کرد
• از آبیاری نامنظم اجتناب نمود
• آفات انار را خصوصاً در زمان گل‌دهی کنترل کرد
• میوه‌های قدیمی را از روی درخت در حین هرس برداشت

آنتراکنوز و لکه برگی

آنتراکنوز بیماری گیاهی است که موجب تخریب میوه‌های انار قبل و بعد از برداشت محصول می‌گردد. عامل این بیماری، قارچ Colletotrichum gloeosporioides است که سرعت گسترش آن در شرایط مرطوب و دمای ۲۱ الی ۲۷ درجه سانتی‌گراد به بالاترین میزان خود می‌رسد.

علائم بیماری روی میوه‌های نارس یا آماده برداشت به صورت نقاط تیره، نامتقارن و مدور ظاهر می‌شود و با گسترش بیماری، این لکه‌ها کل سطح میوه را فرا می‌گیرند. روی برگ‌ها نیز به شکل نقاط منظم یا نامنظم قهوه‌ای رنگ همراه با هاله‌ای زرد نمایان می‌شود.

راه‌های پیشگیری شامل جمع‌آوری برگ‌ها و میوه‌های آلوده، هرس شاخه‌های آلوده و سوزاندن آن‌ها، و استفاده از ارقام مقاوم به بیماری می‌باشد. قارچ‌های رقابتی مانند آسپرژیلوس فلاووس نیز می‌توانند به عنوان عوامل بیولوژیکی برای کنترل این قارچ مورد استفاده قرار گیرند.

پوسیدگی طوقه و ریشه

عامل بیماری پوسیدگی طوقه و ریشه انار، قارچ Phytophthora cactorum است که در خاک‌های بسیار اشباع باعث آلودگی طوقه و ریشه درختان می‌شود. طوقه درخت انار برخلاف ریشه، تحمل رطوبت اضافه را ندارد و در صورت جمع شدن آب زیاد در اطراف آن، مستعد ابتلا به بیماری‌های قارچی می‌گردد.

علائم این بیماری شامل ترک خوردن پوست درخت در اطراف طوقه، پوسیدگی و تیره شدن قسمت‌های پایینی درخت می‌باشد. با گسترش بیماری در بافت ریشه، شاخه‌ها و بافت سبز گیاه از رشد باز مانده و به تدریج دچار زوال می‌شوند. ترشح صمغ از نواحی طوقه تا ارتفاع نیم متری تنه از علائم بارز این بیماری است.

برای پیشگیری و کنترل، کاهش میزان آبیاری، استفاده از آبیاری قطره‌ای، کاهش مصرف کودهای ازته و ایجاد زهکش مناسب توصیه می‌شود.

باکتریال بلیت و ترشیدگی

بلیت باکتریایی یا سوختگی باکتریایی انار، بیماری است که علاوه بر آسیب به ظاهر درختان و ریزش برگ، به میوه و باردهی نیز آسیب می‌رساند. عامل آن باکتری Xanthomonas بوده که موجب ایجاد لکه‌های سیاه روی میوه و برگ می‌شود.

در مراحل پیشرفته، این بیماری به صورت ریزش برگ و میوه، خشک شدن شاخه و برگ و حتی پوسیدگی درخت نمایان می‌گردد. بهترین روش مبارزه، سم‌پاشی باکتری‌کش قبل از بروز بیماری است.

ترشیدگی میوه انار نیز نتیجه ورود آفات به گلوگاه میوه و تأثیر در ساختار آن است. قارچ‌های مؤثر در این بیماری حتی در انبارها هم فعالیت گسترده‌ای دارند. برای کنترل آن، پرتودهی، ضدعفونی و استفاده از اسپری‌های ضدقارچی توصیه می‌شود.

کاشت عدس: از کاشت تا برداشت پربار

مهم ترین آفات انار

آفات درختان انار برخلاف بیماری‌های آن، می‌توانند خسارت‌های شدیدتری به باغ وارد کنند. شناسایی و کنترل به موقع این آفات می‌تواند نقش مهمی در نجات باغ و محصول داشته باشد. حساسیت بالای درختان انار به تغییرات آب و هوایی و شرایط محیطی باعث می‌شود که آفات گسترده‌ای در کمین این درختان باشند.

شته انار و خسارات آن

شته انار با نام علمی Aphis punicae عمومی‌ترین آفت درختان انار است که تقریباً در تمامی انارستان‌های کشور وجود دارد. این آفت زمستان را به صورت تخم روی سرشاخه‌های انار می‌گذراند و در ماه‌های بهار به بالاترین جمعیت خود می‌رسد، به طوری که گاهی تمامی سرشاخه‌های جوان، گل و میوه‌های تازه تشکیل شده را می‌پوشاند.

شته‌ها حشرات کوچکی هستند که با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ‌ها، ریزش گل و میوه‌های جوان و ترشح عسلک می‌شوند. این عسلک موجب جلب گرد و خاک و رویش قارچ مولد دوده می‌شود. در تابستان به دلیل گرم شدن هوا از تراکم و شدت خسارت آن کاسته می‌شود، اما در پاییز با کاهش دما دوباره جمعیت آن افزایش می‌یابد.

برای کنترل شته انار، استفاده از دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک، زنبور تریکوگراما یا بالتوری سبز توصیه می‌شود. همچنین باقی گذاشتن پاجوش‌های درختان تا اواخر بهار به عنوان تله و حذف آن‌ها بعد از تخم‌گذاری شته‌ها روش مؤثری است.

کرم سفید ریشه و کرم گلوگاه

کرم سفید ریشه با نام علمی Polyphylla ollivieri از مخرب‌ترین آفات انار است. این آفت با تغذیه مستقیم از ریشه درختان، باعث خشک شدن درختان جوان و ضعف درختان مسن می‌شود. برای کنترل این آفت، استفاده از سموم مانند لیندین و دیازینون در پای درختان توصیه می‌شود.

کرم گلوگاه انار با نام علمی Ectomyelois ceratoniae آفت کلیدی و مهم‌ترین عامل کاهش کمی و کیفی محصول انار است. این آفت چند میزبانه است و علاوه بر انار به پسته، انجیر، زردآلو و چندین میوه دیگر خسارت می‌زند. خسارت وارده این آفت به میوه انار بین 15 تا 80 درصد برآورد شده است.

نحوه خسارت کرم گلوگاه شامل ایجاد پوسیدگی، ترکیدگی و ریزش میوه‌ها می‌شود. تحقیقات نشان داده مبارزه شیمیایی برای کنترل این آفت اثر چندانی ندارد و تنها با روش‌های تلفیقی می‌توان خسارت را کاهش داد.

سوسک‌های گرده‌خوار و سرشاخه‌خوار

سوسک گرده‌خوار انار که در بین باغداران به “بلای جان درخت” معروف است، در زمان بلوغ با تغذیه از بساک، گرده و پرچم گل‌های انار از شکل‌گیری میوه جلوگیری می‌کند. این سوسک به تنهایی می‌تواند باروری یک باغ پر از درخت انار را مختل کند. برای کنترل این آفت، جمع‌آوری دستی سوسک‌ها و استفاده از سموم دیازینون و فنیتروتیون توصیه می‌شود.

سوسک سرشاخه‌خوار با ایجاد منافذ در بافت شاخه‌های انار، باعث آسیب و جلوگیری از رشد و گل‌دهی مطلوب درختان می‌شود. کنترل این آفت با هرس به موقع و اصولی و استفاده از تله‌های فرمون امکان‌پذیر است که باعث کاهش چشمگیر تخم و لارو این سوسک‌ها می‌شود.

شپشک آردآلود و شپشک سپردار

شپشک آردآلود از خانواده Pseudococcidae با ایجاد لایه‌ای سفید رنگ دور خود، از شیره جوانه‌ها و شاخه‌ها تغذیه می‌کند و رشد آن‌ها را مختل می‌سازد. این آفت از بافت آبکشی گیاه تغذیه کرده و از خود عسلک بر جای می‌گذارد که می‌تواند باعث ایجاد کپک دودی شود.

شپشک سپردار، حشره‌ای با زرهی ریز و کوچک است که از شیره ساقه و شاخه انار تغذیه می‌کند. اگر این آفت کنترل نشود، با حمله به میوه انار در درازمدت می‌تواند سبب از بین رفتن درخت و خشک شدن ریشه آن شود. برای کنترل هر دو نوع شپشک، استفاده از حشره‌کش‌ها توصیه می‌شود، اما باید با احتیاط انجام شود زیرا می‌تواند باعث کاهش باروری درختان شود.

آفات کم‌خطر: موریانه، تریپس، کنه

موریانه از حشرات چوب‌خوار است که با تغذیه از چوب و پوست درخت انار سبب تضعیف آن می‌شود. این آفت در گذر زمان موجب پوسیدگی و ضعف تنه درخت می‌شود.

تریپس با مکیدن شیره درخت انار از طریق شکوفه‌ها و برگ‌ها، رشد و باروری آن‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. علائم تغذیه این حشرات بر روی برگ‌ها با ایجاد لکه‌های نقره‌ای رنگ قابل شناسایی است.

کنه تارعنکبوتی با تغذیه از برگ‌های درخت انار موجب از بین رفتن آن‌ها می‌شود. ایجاد لکه‌های زرد و قهوه‌ای روی برگ‌ها نشانه ابتلای انار به این آفت است. کاهش علف‌های هرز اطراف درختان و شستشوی درخت با آب حاوی شوینده مناسب در کنترل این آفت مؤثر است.

مراحل کاشت کلم و پرورش آن

روش‌های کنترل و درمان آفات و بیماری های انار

برای مدیریت موفق آفات و بیماری های انار، استفاده از روش‌های مبارزه تلفیقی ضروری است. کنترل به‌موقع این آفات و بیماری‌ها می‌تواند محصول را تا حد زیادی نجات دهد.

استفاده از سموم شیمیایی مجاز

سم‌پاشی در زمان مناسب با رعایت اصول ایمنی می‌تواند مؤثر باشد. برای مبارزه با کرم گلوگاه انار، استفاده از سموم دیازینون، فنیتروتیون و مالاتیون در فاصله دو هفته‌ای توصیه می‌شود. سم‌پاشی باید پس از ریزش ۸۰ درصد گل‌ها و قبل از بسته شدن گلوگاه میوه انجام شود. برای کنترل سفیدک پودری، استفاده از قارچ‌کش‌های گوگردی بهترین نتیجه را دارد.

مبارزه بیولوژیک با دشمنان طبیعی

استفاده از حشرات مفید مانند زنبور تریکوگراما، کفشدوزک و بالتوری سبز برای کنترل آفات توصیه می‌شود. همچنین نصب کارت‌های زرد در باغات انار برای جذب و از بین بردن آفات مکنده مؤثر است. در کنترل کرم گلوگاه انار، رهاسازی زنبور تریکوگراما در دو مرحله به فاصله ۱۰ روز از هم می‌تواند تخم آفت را از بین ببرد.

هرس، بهداشت باغ و حذف میوه‌های آلوده

هرس منظم شاخه‌های آلوده و خشک، جمع‌آوری و از بین بردن برگ‌ها و میوه‌های آلوده از اقدامات مهم در کاهش آلودگی است. میوه‌های ترک‌خورده و آلوده باید از باغ خارج و معدوم شوند. علف‌های هرز اطراف درختان انار باید حذف شوند زیرا پناهگاه بسیاری از آفات هستند.

استفاده از کودهای تقویتی و محلول‌پاشی

تقویت درختان با کودهای مناسب باعث افزایش مقاومت گیاه در برابر آفات و بیماری‌ها می‌شود. محلول‌پاشی با کودهای میکرو مانند روی و آهن موجب تقویت درخت می‌شود. استفاده از اسید هیومیک می‌تواند در افزایش مقاومت درخت انار به تنش‌های محیطی مؤثر باشد.

پیشگیری از آفات و بیماری های انار با آبیاری منظم و تغذیه اصولی

آبیاری منظم و کافی درختان انار به ویژه در فصول گرم سال از اهمیت بالایی برخوردار است. آبیاری قطره‌ای بهترین روش برای جلوگیری از پوسیدگی طوقه است. تغذیه متعادل و اصولی درختان با ترکیب مناسب عناصر غذایی، مقاومت آن‌ها را در برابر آفات و بیماری های انار افزایش می‌دهد.

A generous application of neem oil can be sprayed on the tree according to package directions in late winter or early spring, and again in late spring or early summer, while fruits are still small and developing. “Source“

ترجمه: طبق دستورالعمل روی بسته‌بندی، می‌توان در اواخر زمستان یا اوایل بهار و دوباره در اواخر بهار یا اوایل تابستان، زمانی که میوه‌ها هنوز کوچک و در حال رشد هستند، مقدار زیادی روغن چریش را روی درخت اسپری کرد.

سوالات متداول

منابع: plantvillage – gardenerspath – agritech