آفات زرشک میتوانند تلفات سنگینی به محصول شما وارد کنند، به طوری که در برخی سالها تا 70 درصد محصول غیرقابل استفاده بوده و میانگین تلفات سالانه در کشور تقریباً 10 تا 15 درصد است. با این حال، زرشک به عنوان یکی از گیاهان بومی ایران شناخته میشود که در شرایط سخت محیطی مقاومت بالایی دارد، اما بدون مراقبت مناسب دچار آفات و بیماریهای زرشک مختلفی خواهد شد. آفات درخت زرشک شامل شتهها، کرمها و بیماریهای قارچی هستند که به سرعت به نهالهای جوان و درختان بالغ آسیب میزنند. در این راهنما، روشهای شناسایی، درمان و پیشگیری از آفات زرشک را به طور کامل بررسی میکنیم.
مطالعه مطلب : کاشت زرشک از انتخاب نهال تا برداشت محصول
آفات رایج درخت زرشک و نحوه شناسایی آنها
درخت زرشک با طیف گستردهای از آفات روبروست که هر کدام نشانههای خاص خود را دارند. شناسایی به موقع این آفات قدم نخست برای حفظ سلامت باغ شما محسوب میشود.
| نوع عامل | نام آفت / بیماری | مهمترین علائم | میزان خسارت احتمالی | روش کنترل پیشنهادی |
|---|---|---|---|---|
| آفت حشرهای | شته زرشک | تجمع نقاط سیاه روی شاخه، چسبندگی برگ، توقف رشد | بالا در صورت طغیان | محلول صابون، کفشدوزک، روغن ولک |
| آفت حشرهای | زنبور سرشاخهخوار (Syrista preyssi) | ضعف شاخههای جوان، کاهش کیفیت محصول سال بعد | متوسط تا بالا | هرس شاخه آلوده، مدیریت بهاره |
| آفت حشرهای | پروانه تخم انگشتری | تخمهای حلقهای روی شاخه، برگخواری شدید | متوسط | حذف تخمها، بستن نوار دور تنه |
| آفت حشرهای | کرم برگخوار | خوردگی برگ و میوه، حضور لارو زیر پوست در زمستان | متوسط | پایش بهاره، کنترل بیولوژیک |
| بیماری قارچی | زنگ زرد غلات | تاولهای زرد روی برگ، ریزش زودهنگام | تا 70٪ در شرایط اپیدمی | عدم کاشت کنار گندمزار |
| بیماری قارچی | زنگ سیاه | لکههای تیره، نقش میزبان واسط گندم | بالا برای مزارع گندم | فاصله از مزارع غلات |
| بیماری قارچی | سفیدک سطحی | پوشش پودری سفید روی برگ | کاهش رشد و محصول | تهویه مناسب، کنترل رطوبت |
| بیماری ریشه | پوسیدگی طوقه | لکه آبسوخته، سیاه شدن طوقه، خشکیدگی | تدریجی ولی خطرناک | مدیریت آبیاری، زهکشی مناسب |
شته زرشک و علائم آلودگی
شته زرشک از شیره درخت تغذیه کرده و رشد نهال را متوقف میکند. در موارد شدید، خشک شدن کامل نهال رخ میدهد. تخم شتهها به صورت نقاط سیاه کوچک روی شاخههای زرشک دیده میشوند که غالباً به شکل کلونی هستند. این آفت پوششی روی برگ ایجاد میکند که باعث اختلال در فتوسنتز میشود. تکثیر سریع و همهگیری بالای این آفت موجب میشود یک درخت آلوده بلافاصله درختان مجاور را نیز آلوده کند.
زنبور سرشاخه خوار زرشک
زنبور سرشاخه خوار با نام علمی syrista preyssi آفت اصلی زرشک بیدانه در خراسان جنوبی است. حشره ماده تخمهای خود را روی شاخههای سبز نرم و جوان میگذارد. لاروها پس از خروج از شاخهها تغذیه میکنند، در نتیجه شاخهها ضعیف شده و محصول سال بعد از رنگ و کیفیت کمتری برخوردار است.
پروانه تخم انگشتری
این آفت در استانهای شمالی، تهران، مرکزی، کردستان و خراسان انتشار دارد. لاروهای پروانه برگها را میخورند و به رگهای برگی آسیب میرسانند. پروانههای بالغ تخمهای خود را به صورت حلقهای دور شاخهها میگذارند. هر پروانه ماده حدود 100 تا 300 تخم میگذارد که رنگ آنها خاکستری است.
کرم برگخوار زرشک
آفت اصلی این حشره به شکل سرخرطومی است که در اوایل بهار برگهای زرشک را میخورد. این کرمها علاوه بر برگ از میوه نیز تغذیه میکنند. در زمستان به صورت لارو در زیر پوست باقی میمانند و سالی دو بار بیرون میآیند. میزبانان دیگر این آفت شامل درختان سیب، گلابی، به و گیلاس هستند.
پروانه ابریشم باف
این پروانه آفتی بسیار پلیفاژ و دشمن اصلی گیاهان جنگلی است. لاروها در طول شب به سرعت برگهای گیاه را میخورند و روز را در پناهگاه میگذرانند. شدت برگخواری آنها به نحوی است که در مدت کوتاهی موجب عریان شدن گیاه میشود.
مگس گیلاس و سایر آفات زرشک
مگس گیلاس منحصراً به گیلاس و آلبالو حمله میکند، اما گاهی روی ارقام زرشک نیز دیده میشود. این آفت مستقیماً به میوه حمله برده و کیفیت تجاری میوه را کاهش میدهد. از دیگر آفات میتوان به مگس سفید، کنه دو نقطهای، کنه قرمز زرشک، شپشک بنفش زیتون و گوشخیزک اشاره کرد.
بیماریهای قارچی و باکتریایی زرشک
بیماریهای قارچی و باکتریایی از عوامل اصلی کاهش بهرهوری در تولید زرشک به شمار میروند. این بیماریها نه تنها به برگ و میوه آسیب میرسانند، بلکه میتوانند کل درخت را از بین ببرند.
زنگ زرد غلات
قارچ Puccinia striformis west عامل زنگ زرد غلات است که مهمترین بیماری غلات در ایران محسوب میشود. این آفت در اقصی نقاط کشور با اقلیمهای مختلف شیوع دارد و در برخی سالها تا 70 درصد محصول غیر قابل استفاده بوده و تلفات سالانه تقریباً 10 تا 15 درصد است. زرشک به عنوان میزبان واسط این بیماری نقش دارد، اگرچه شکل اسیدی آن هرگز روی برگها گزارش نشده است. علائم بیماری به صورت تاولهای زرد، نارنجی یا قهوهای روی سطح برگ مشاهده میشود. با گسترش بیماری، برگهای آلوده زرد یا قهوهای شده و قبل از رشد کامل از شاخه میریزند.
زنگ سیاه درخت زرشک
زنگ سیاه توسط Puccinia graminis ایجاد میشود و اگرچه اسید روی برگهای زرشک به جا میگذارد، اما آسیبهای زیادی را در غلات به همراه دارد. زرشک میزبان واسط زنگ سیاه است که یکی از بیماریهای صعبالعلاج گندم محسوب میشود. این قارچ عمر خود را صرف زرشک میکند، بنابراین باید زرشک را در گندمزار نگهداری نکنید تا هاگ قارچ به گیاه گندم منتقل نشود. شرایط آب و هوایی خاص مانند رطوبت و گرما میتواند باعث افزایش این بیماری شود.
سفیدک سطحی
قارچ Microsphaera berberidis عامل سفیدک سطحی زرشک است که باعث آسیب به بوتههای زرشک و ماهونیا میشود. این قارچ بافتهای پودری سفید رنگ روی ساقه و برگ بوتههای زرشک ایجاد میکند. با گسترش بیماری، بافتهای سفید رنگ روی برگها را میپوشاند و برگهای آلوده از حالت طبیعی خارج شده، به زرد و قهوهای تغییر رنگ داده و از بوته میریزند. شرایط آب و هوایی بسیار مرطوب و محدوده دمای 27 الی 30 درجه سانتیگراد تاثیر زیادی در رشد عامل بیماری دارد. ریزش برگها منجر به ضعف عمومی بوته و در نتیجه کاهش محصول میشود.
پوسیدگی ریشه و طوقه
پوسیدگی طوقه ریشه یکی از عواملی است که در سالهای اخیر به درختان زرشک آسیب رسانده است. مهمترین دلایل این عارضه رطوبت بالا است که موجب ایجاد لکههای آبسوخته روی طوقه ریشه درخت زرشک میشود. این لکهها بتدریج سیاه شده و ممکن است دور تا دور طوقه را فرا بگیرد و گیاه را از پای بیندازد. زرد شدن برگها، خشک شدن سرشاخهها و جلوگیری از رسیدن آب به گیاه از دیگر عوارض این بیماری است. این عارضه هر سال 20 درصد نسبت به سال قبل افزایش دارد.
روشهای مبارزه و درمان آفات و بیماریهای زرشک
کنترل آفات و بیماریهای زرشک نیازمند ترکیب روشهای مختلف است که بسته به شدت آلودگی و نوع آفت انتخاب میشوند.
مبارزه مکانیکی
برای کنترل شته زرشک، محلول صابون پالیزین یا آب و تنباکو روی جوانههای آلوده سمپاشی کنید. آب صابون و فلفل نیز در مبارزه با شتهها موثر است. تلههای نوری یکی دیگر از روشهای مکانیکی برای کنترل شتهها محسوب میشود. برای پروانه تخم انگشتری، بستن نوارهای کنفی، مقوایی یا پارچهای به دور درختان برای نابودسازی لاروها سفارش شده است.
مبارزه بیولوژیکی
کفشدوزکها دشمن اصلی شتهها هستند. در باغاتی که کفشدوزک وجود دارد، خود به خود مبارزه با شته صورت میگیرد، بنابراین حتیالامکان از سموم شتهکش استفاده نکنید. این روش به حفظ جایگاه صادراتی و سالم بودن محصول زرشک کمک میکند.
مبارزه شیمیایی و سموم مناسب آفات زرشک
سم گیاهی اکسیر برای از بین بردن شته زرشک استفاده میشود. سموم رایج شامل فسفر، استامی پرید، روغن ولک و اتیون هستند. به هیچ وجه از سموم شیمیایی کلرپیریفوس و دروسبان استفاده نکنید. با توجه به اثرات مخرب سموم شیمیایی و احتمال کاهش صادرات، باید به طور جدی از مصرف سموم آفتکش شیمیایی در باغات زرشک خودداری شود.
زمانبندی صحیح سمپاشی
اواخر زمستان بهترین فرصت برای سمپاشی پیشگیرانه است. روغن ولک با دوز 2-3 درصد استفاده کنید. دمای هوا باید بالای 5 درجه سانتیگراد باشد. در بهار با شروع فعالیت آفات، فاصله بین سمپاشیها حداقل 10-14 روز باشد.
پیشگیری از آفات زرشک و افزایش مقاومت درخت
پیشگیری بهترین راهکار برای کاهش آسیب آفات درخت زرشک است و با رعایت نکات اساسی میتوانید مقاومت درخت را چندین برابر افزایش دهید.
خرید نهال سالم و با کیفیت
نخستین گام در پیشگیری از آفات زرشک، خرید نهال سالم از نهالستانهای معتبر است. نهالهای پیوندی علاوه بر باردهی مناسب، آفات و بیماریهای کمتری به سراغ آنها میآیند. نهال سالم باید دارای ریشههای پر و مرطوب باشد. قطر ساقه 10 تا 12 میلیمتر با ریشه سالم و بدون آفت بهترین گزینه برای کاشت محسوب میشود.
برنامه کوددهی و آبیاری مناسب
یکسوم کود اوره را در فروردین ماه در عمق 30 سانتیمتری با خاک مخلوط کنید. محلولپاشی اوره با غلظت 4 در هزار بلافاصله بعد از ریزش گلبرگها در ارتفاعات توصیه میشود. در 4 سال اول کاشت آبیاری هفتهای یک بار انجام شود. پس از گذشت 3 الی 4 سال، آبیاری را به 12 الی 15 روز یک بار موکول کنید.
مطالعه مطلب : راهنمای کامل آبیاری زرشک
رعایت فاصله کاشت و هرس اصولی
فاصله مناسب کاشت 4×4 متر است. هرس شاخههای خشک و آفتزده از ماه 8 تا ماه 11 انجام شود. هرس اصولی باعث افزایش مقاومت درخت زرشک نسبت به بیماریها میشود.
نتیجهگیری
مبارزه با آفات و بیماریهای زرشک در نگاه نخست پیچیده به نظر میرسد، اما با شناخت صحیح آفات و اجرای روشهای پیشگیرانه میتوانید باغ سالم و پربازده داشته باشید. به طور کلی، ترکیب مراقبتهای منظم، خرید نهال با کیفیت و استفاده از روشهای بیولوژیک به جای سموم شیمیایی بهترین راهکار برای حفظ سلامت درختان زرشک شما است. با رعایت نکات ذکر شده، تلفات سالانه را به حداقل میرسانید.
“Early identification and proper management of barberry pests can significantly reduce yield losses and improve orchard productivity.”
— Based on agricultural plant protection guidelinesترجمه فارسی:
«شناسایی بهموقع آفات زرشک و مدیریت صحیح آنها میتواند به طور چشمگیری از کاهش محصول جلوگیری کرده و بهرهوری باغ را افزایش دهد.»
— برگرفته از دستورالعملهای علمی حفظ نباتات
سوالات متداول:
شته زرشک به صورت نقاط سیاه کوچک روی شاخههای درخت دیده میشود که معمولاً به شکل کلونی هستند. این آفت از شیره درخت تغذیه میکند و پوششی روی برگ ایجاد میکند که باعث اختلال در فتوسنتز شده و در موارد شدید منجر به خشک شدن کامل نهال میشود.
اواخر زمستان بهترین زمان برای سمپاشی پیشگیرانه است. در این زمان میتوانید از روغن ولک با دوز 2-3 درصد استفاده کنید، به شرطی که دمای هوا بالای 5 درجه سانتیگراد باشد. در فصل بهار نیز با شروع فعالیت آفات، فاصله بین سمپاشیها باید حداقل 10-14 روز باشد.
زرشک به عنوان میزبان واسط بیماری زنگ زرد غلات عمل میکند. قارچ عامل این بیماری عمر خود را روی زرشک میگذراند و سپس به غلات منتقل میشود. به همین دلیل توصیه میشود درختان زرشک را در نزدیکی مزارع گندم نگهداری نکنید تا از انتقال هاگ قارچ به گندم جلوگیری شود.
کفشدوزکها دشمن طبیعی و موثر شتهها هستند. در باغهایی که کفشدوزک وجود دارد، مبارزه با شته به صورت طبیعی انجام میشود. برای حفظ این حشرات مفید، باید از استفاده بیرویه از سموم شیمیایی خودداری کرد تا محصول سالم و قابل صادرات باقی بماند.
مهمترین عامل پوسیدگی طوقه و ریشه، رطوبت بالای خاک است. برای پیشگیری باید از آبیاری بیش از حد خودداری کرده و برنامه آبیاری مناسب را رعایت کنید. در 4 سال اول هفتهای یک بار و پس از آن هر 12 تا 15 روز یک بار آبیاری انجام دهید. همچنین خرید نهال سالم از نهالستانهای معتبر و رعایت فاصله کاشت 4×4 متر به پیشگیری از این بیماری کمک میکند.
منابع خارجی: greg
