نماتد پسته یکی از مخربترین آفات باغات که میتواند خسارات اقتصادی جدی به محصول شما وارد کند. این موجودات میکروسکوپی به ریشه درختان پسته حمله کرده و در صورت عدم کنترل، باعث کاهش چشمگیر کیفیت و کمیت محصول میشوند.
نماتد پسته با نام علمی Meloidogyne spp، از مهمترین آفات ریشهای باغات پسته محسوب میشود. این جانوران بیمهره و کرمشکل بسیار ریز در خاک زندگی میکنند و بافت هدف آنها ریشه درختان است. آفت نماتد درخت پسته در استانهای کرمان، سمنان، یزد و خراسان جنوبی که بیشترین سطح باغات پسته را دارند، شیوع بیشتری دارد. شناخت دقیق علائم، روشهای پیشگیری و درمان این آفت برای حفظ سلامت باغ پسته شما ضروری است.
شناخت نماتد پسته و مناطق پرخطر
نماتد Meloidogyne spp در باغات پسته
در دنیای آفات ریشهای، نماتد مولد گره ریشه از خانواده Meloidogyne spp نقش مخربی در باغات پسته ایفا میکند. این موجودات میکروسکوپی، کرمهای گرد، بدون بخش و دوکیشکل هستند که با استفاده از دهان نیزهمانند خود، ریشه درختان پسته را سوراخ میکنند و محتویات سلولی آنها را میمکند. در واقع، نماتد پسته برای اولینبار در سال ۱۳۴۵ در شهرستان رفسنجان گزارش شد.
بررسیها نشان داده که دو گونه اصلی نماتد در باغات پسته ایران فعالیت دارند:
- Meloidogyne incognita: که گونه غالب در منطقه رفسنجان است
- Meloidogyne javanica: که در ۴۰ درصد نمونههای منطقه سیرجان مشاهده شده و گونه غالب و خسارتزای باغات پسته این منطقه محسوب میشود
جمعیت این نماتدها در طول سال متغیر است. مطالعات نشان میدهد کمترین جمعیت لارو سن دوم نماتد در خاک، در ماههای خرداد، مهر، آبان و اسفند با تعداد پنج تا هفت نماتد در ۱۰۰ گرم خاک مشاهده میشود، در حالی که بیشترین جمعیت با تعداد ۵۰ تا ۲۱۰ نماتد در ۱۰۰ گرم خاک در مرداد ماه گزارش شده است. همچنین، بالاترین تراکم جمعیت با تعداد ۹۸ گال و ۵۳ نماتد ماده در هر گرم ریشه نیز در ماه مرداد مشاهده شده است.
- استانهای درگیر: کرمان، یزد، سمنان و خراسان جنوبی
آفت نماتد پسته در مناطق مختلف ایران پراکنده است، اما بیشترین خسارت در استانهایی که سطح گستردهای از باغات پسته را دارند، مشاهده میشود. استانهای کرمان، سمنان، یزد و خراسان جنوبی از مهمترین مناطق درگیر با این آفت هستند. به طور خاص، شهرستان رفسنجان در استان کرمان که قدمت بیشتری در کشت پسته دارد، آلودگی بیشتری نسبت به سایر مناطق نشان میدهد.
علاوه بر این، آلودگی به نماتد مولد گره ریشه در خزانههای نهال منطقه رفسنجان بیش از سایر نواحی گزارش شده است. با این حال، باید توجه داشت که آلودگی در تمام سطح مناطق پستهکاری یکسان نیست و در هر شهرستان یا بخش، ممکن است یک یا چند مکان آلوده دیده شود، در حالی که در تعداد زیادی از نواحی دیگر، بیماری مشاهده نشده است. از طرفی، شدت آلودگی نیز در اراضی مختلف متفاوت است که به عواملی مانند بافت خاک، شرایط آب و هوایی و مدیریت باغ بستگی دارد.
مقاله پیشنهادی: شناخت بیماری های پسته و روش های پیشگیری و درمان
تأثیر نوع خاک و آبیاری بر شیوع نماتد
نوع خاک تأثیر قابل توجهی بر میزان شیوع و خسارت نماتد پسته دارد. بر خلاف تصور عمومی، خاکهای رسی و سنگین محیط مناسبی برای رشد نماتدها نیستند، اما خاکهای شنی و سبک به دلیل داشتن منافذ بیشتر و قابلیت نفوذ بهتر آب، بستری مناسبتر برای تکثیر نماتدها فراهم میکنند. در خاکهای سنگین و رسی، مسئله نماتد چندان قابل توجه نیست، اما برعکس، در خاکهای سبک و شنی، خسارت این آفت شدید و چشمگیر است.
آبیاری نیز نقش مهمی در انتشار و گسترش نماتد پسته دارد. آبیاری با منابع آب آلوده میتواند بهراحتی نماتدها را به باغات سالم منتقل کند. همچنین، آبیاری بیش از حد و یا زهکشی ضعیف باعث تجمع رطوبت و ایجاد محیط مناسب برای تکثیر نماتد میشود. به همین دلیل، تنظیم میزان آبیاری و جلوگیری از تجمع آب در خاک از اهمیت بالایی برخوردار است.
پژوهشها نشان داده که شرایط آب و هوایی نیز بر جمعیت نماتد تأثیرگذار است. نماتد پسته در هوای گرم و خاکهای ماسهای بیشتر رشد میکند. دمای بالای خاک (بیش از ۳۰ درجه سانتیگراد) میتواند شرایط مناسبی برای تکثیر نماتد فراهم کند. این موضوع توضیح میدهد که چرا بیشترین جمعیت نماتد در ماههای گرم سال مانند مرداد مشاهده میشود.
زمینهای با زهکشی ضعیف و میزان بالای مواد آلی نیز شرایط مناسبی برای رشد و تکثیر نماتد فراهم میکنند. وجود مواد آلی زیاد میتواند تغذیه مناسبی برای نماتد فراهم کند و سرعت تکثیر آن را افزایش دهد. درختانی که بهطور مداوم تحت استرس کمآبی، تغذیه نامناسب یا مدیریت غیراصولی هستند نیز بیشتر مستعد آسیب این آفت میباشند.
نقل قول:
These are sedentary endoparasites that enter roots and remain in one place. The nematodes inject hormones into the roots that cause knots or galls to form (Figure 11). These galls are easily recognized. Root-knot nematodes cause extensive damage and changes in the root system. These changes also allow fungi and bacteria to get into the plant. “Source“
ترجمه:
اینها انگلهای داخلی بیحرکتی هستند که وارد ریشهها میشوند و در یک مکان باقی میمانند. نماتدها هورمونهایی را به ریشهها تزریق میکنند که باعث تشکیل گره یا گال میشوند. این گالها به راحتی قابل تشخیص هستند. نماتدهای گره ریشه باعث آسیب گسترده و تغییرات در سیستم ریشه میشوند. این تغییرات همچنین به قارچها و باکتریها اجازه میدهند تا وارد گیاه شوند.
نحوه انتقال و گسترش آفت نماتد پسته
نماتد پسته اگرچه به خودی خود بسیار آهسته حرکت میکند (حدود یک سانتیمتر در سال)، اما با کمک عوامل مختلف به سرعت در باغات گسترش مییابد. شناخت دقیق این راههای انتقال به شما کمک میکند تا با اقدامات پیشگیرانه مناسب، از ورود این آفت به باغ خود جلوگیری کنید.
انتقال از طریق نهالهای آلوده
اصلیترین و سادهترین روش انتقال نماتد پسته، جابجایی و کاشت نهالهای آلوده در زمینهای سالم است. در واقع، بسیاری از باغداران بدون آگاهی، با خرید و کاشت نهالهای آلوده، این آفت را به باغات خود وارد میکنند. این موضوع بهویژه در مناطقی مانند رفسنجان که سابقه طولانیتری در کشت پسته دارند، بیشتر مشاهده میشود.
بررسیها نشان میدهد آلودگی به نماتد مولد غده ریشه در خزانههای نهال مناطق رفسنجان که سابقه کشت پسته در آن بیش از نواحی دیگر استان است، زیادتر میباشد. بنابراین، انتخاب نهالهای سالم و بررسی دقیق آنها قبل از کاشت از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.
نقش ابزار و ماشینآلات کشاورزی در انتقال
ادوات و ماشینآلات کشاورزی که در مزارع و باغات آلوده استفاده میشوند، نقش مهمی در انتقال نماتد به نواحی سالم دارند. این وسایل با جابجا کردن و حمل و نقل خاک آلوده، ذرات خاک حاوی مراحل زندگی انگل را به نقاط دیگر باغ منتقل میکنند.
به طور خاص، تایر تراکتورها و سایر ماشینآلات میتوانند مقدار قابل توجهی خاک آلوده را جابجا کنند. حتی ابزارهای دستی مانند بیل و کلنگ نیز در صورت استفاده در مناطق آلوده، میتوانند نماتد را به بخشهای سالم باغ منتقل کنند. از این رو، تمیز کردن و ضدعفونی کردن ابزارآلات قبل از استفاده در هر باغ جدید، بسیار ضروری است.
آبیاری سطحی و انتقال لاروها
آبیاری نقش عمدهای در انتقال نماتدهای مولد غده ریشه ایفا میکند. آب جاری میتواند لاروهای نماتد را از مزارع و باغات آلوده به اراضی و درختان سالم منتقل کند. این مسئله بهویژه در آبیاری سطحی که در بسیاری از باغات پسته رایج است، اهمیت بیشتری دارد.
هنگامی که آب آبیاری از منابع آلوده تأمین میشود یا از مسیرهای آلوده عبور میکند، لاروهای نماتد را با خود حمل میکند و به این ترتیب، آلودگی به سرعت در سطح باغ گسترش مییابد. از طرفی، آبیاری نامناسب میتواند شرایط را برای تکثیر نماتدها مساعد کند، زیرا این موجودات در خاکهای مرطوب فعالیت بیشتری دارند.
جابجایی بقایای گیاهی آلوده
بقایای گیاهی آلوده نیز میتوانند به عنوان حامل نماتد عمل کنند. وقتی بخشهای آلوده گیاهان (مانند ریشههای آلوده) در باغ جابجا میشوند، نماتدها همراه با آنها به نقاط دیگر منتقل میشوند.
علاوه بر موارد فوق، عوامل دیگری نیز در انتقال نماتد پسته نقش دارند. به عنوان مثال، حیوانات و حتی انسانها میتوانند با حرکت در مناطق آلوده، نماتد را به نواحی سالم منتقل کنند. کفشهای آلوده به خاک و همچنین لباسهای کارگران مزرعه میتوانند حامل نماتد باشند.
جالب است بدانید که بدون دخالت این عوامل، گسترش نماتدها بسیار کند است و سرعت حرکت آنها حدود یک سانتیمتر در سال تخمین زده میشود. این موضوع اهمیت جلوگیری از انتقال مصنوعی نماتد را نشان میدهد.
به منظور پیشگیری از انتقال و گسترش نماتد پسته، رعایت نکات بهداشتی در زمان کاشت نهال بسیار مهم است. همچنین، استفاده از آب آبیاری سالم و عاری از آلودگی، تمیز کردن ادوات کشاورزی قبل از ورود به باغات سالم، و جلوگیری از انتقال خاک و بقایای گیاهی از مناطق آلوده به مناطق سالم میتواند به کاهش گسترش این آفت کمک کند.
بیشتر بدانید: با تنک شدن خوشه پسته چه کنیم!
علائم دقیق آلودگی به نماتد درخت پسته
تشخیص بهموقع آلودگی به نماتد پسته نقش مهمی در کنترل خسارات این آفت دارد. برخلاف بسیاری از آفات، علائم آلودگی به نماتد در ابتدا چندان مشخص نیست، زیرا بخش اصلی فعالیت این آفت در زیر خاک و روی ریشه درختان انجام میشود. البته، با پیشرفت آلودگی، نشانههای مشخصی در اندامهای هوایی درخت پدیدار میگردد.
زردی برگهای جوان و کاهش رشد شاخه
از اولین نشانههای قابل مشاهده آلودگی به نماتد، تغییر رنگ برگهای جوان درختان پسته است. برگها ابتدا به رنگ سبز روشن و سپس به زردی متمایل میشوند. این زردی معمولاً از حاشیه برگها شروع میشود. به مرور زمان، برگها حالت قاشقی پیدا کرده و زودتر از موعد طبیعی میریزند.
نکته قابل توجه دیگر، کاهش رشد شاخههاست. در درختان آلوده، طول رشد رویشی شاخهها نسبت به حالت طبیعی کوتاهتر میشود. در نتیجه، سرشاخهها به تدریج خشک و بیبرگ میشوند. همچنین، درختان آلوده معمولاً در اوایل فصل نسبت به سایر درختان سالم، دیرتر سبز میشوند.
گرهدار شدن ریشه و کوتاه شدن طول آن
مهمترین و اختصاصیترین علامت آلودگی به نماتد پسته، تشکیل غده یا گره روی ریشه است. این گرهها که به گفته عامیانه به آنها «ساچمهای شدن» نیز میگویند، در اندازههای متفاوت روی ریشه درختان آلوده ظاهر میشوند. نماتدها در داخل این غدهها از مواد غذایی سلولهای مجاور تغذیه میکنند.
از طرفی، ریشههای آلوده به نماتد معمولاً کوتاهتر از ریشههای سالم هستند. بعلاوه، حمله نماتد به ریشهها باعث ایجاد زخم، ضخیم شدن و رشد ناموزون ریشه میشود. در موارد شدید، پوسیدگی ریشه و ایجاد ریشههای فرعی غیرعادی و شاخه شاخه شدن ریشه مشاهده میگردد.
کاهش باردهی و ضعف عمومی درخت
با پیشرفت آلودگی، ضعف عمومی و بیحالی کلی درخت نمایان میشود. ریشههای مبتلا به نماتد نمیتوانند آب و مواد غذایی را به خوبی جذب کنند و به همین دلیل رشد و نمو درختان کاهش یافته و میزان باردهی و محصول کم میشود.
باید توجه داشت که کاهش رشد و محصول، رابطه مستقیمی با تراکم جمعیت نماتد در خاک، سن درختان و جنس خاک دارد. در خاکهای سبک و شنی، خسارت شدیدتر است و حتی میتواند منجر به خشک شدن کامل درختان بارده شود.
شباهت علائم با کمبود عناصر غذایی
نکته مهمی که باید در تشخیص آلودگی به نماتد مد نظر داشته باشید این است که علائم ظاهری آن در اندامهای هوایی بسیار شبیه به عوارض ناشی از کمبود مواد غذایی است. این شباهت میتواند باعث اشتباه در تشخیص و اقدامات درمانی نادرست شود.
تنها نشانههای موجود در روی زمین و اندامهای هوایی درخت برای تشخیص نماتد کافی نیست. برای تشخیص دقیق نماتد باید نمونههای ریشه و خاک را در آزمایشگاه مورد بررسی قرار داد. بنابراین، اگر علائمی مانند زردی برگ، کاهش رشد و باردهی را مشاهده کردید، حتماً ریشهها را نیز بررسی کنید و در صورت مشاهده گره یا غده، برای تأیید قطعی، نمونههای خاک و ریشه را به آزمایشگاه ارسال نمایید.
روشهای پیشگیری از آلودگی به نماتد
پیشگیری از آلودگی به نماتد بسیار آسانتر و کمهزینهتر از درمان آن است. به همین دلیل، آشنایی با روشهای پیشگیرانه برای هر باغدار پسته ضروری میباشد. با رعایت اصول پیشگیری، میتوانید از ورود این آفت مخرب به باغ خود جلوگیری کنید.
ضدعفونی خاک با آفتابدهی یا مواد شیمیایی
آفتابدهی (سولاریزاسیون) یکی از روشهای مؤثر برای ضدعفونی خاک است. برای این منظور، خاک را مرطوب کرده و سطح آن را با پلاستیک شفاف بپوشانید و به مدت ۴ تا ۶ هفته در معرض نور مستقیم خورشید قرار دهید. علاوه بر این، استفاده از مواد ضدعفونیکننده مانند متام سدیم (واپام) قبل از کاشت نیز میتواند جمعیت نماتد را در خاک کاهش دهد.
تناوب زراعی با گیاهان غیرمیزبان
کاشت گیاهان غیرمیزبان نماتد پسته در تناوب با درختان پسته، روشی مؤثر برای کاهش جمعیت نماتد در خاک است. گیاهانی مانند:
- یونجه
- گندم و جو
- چاودار
این گیاهان میزبان مناسبی برای نماتد مولد گره ریشه نیستند و کاشت آنها به مدت ۲ تا ۳ سال میتواند جمعیت نماتد را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
مدیریت آبیاری و زهکشی مناسب
مدیریت صحیح آبیاری نقش مهمی در پیشگیری از شیوع نماتد دارد. همچنین، از آبیاری بیش از حد خودداری کنید زیرا رطوبت زیاد خاک شرایط مناسبی برای فعالیت نماتد فراهم میکند. بنابراین، سیستم زهکشی مناسبی برای باغ خود طراحی کنید تا از تجمع آب جلوگیری شود. به عبارت دیگر، استفاده از روشهای آبیاری قطرهای به جای آبیاری غرقابی میتواند خطر انتشار نماتد را کاهش دهد.
رعایت بهداشت در باغ نیز بسیار مهم است. تمیز کردن ابزار و ماشینآلات کشاورزی قبل از ورود به باغ، جلوگیری از ورود خاک از مناطق آلوده و استفاده از کفش و لباس تمیز هنگام ورود به باغ، از دیگر اقدامات پیشگیرانه مؤثر هستند.
استفاده از نهالهای گواهیشده و سالم
مهمترین گام در پیشگیری از نماتد، انتخاب و کاشت نهالهای سالم و گواهیشده است. همواره نهالها را از مراکز معتبر و دارای مجوز تهیه کنید. قبل از کاشت، ریشههای نهال را با دقت بررسی کنید و از نبود هرگونه گره یا غده روی آنها مطمئن شوید. از طرفی، نهالهای خود را از مناطقی که سابقه آلودگی به نماتد دارند، خریداری نکنید.
بیشتر بخوانید: شناخت آفت سنک پسته و روش های مقابله با آن
درمان قطعی نماتد پسته با روشهای ترکیبی
مقابله با نماتد پسته زمانی موفقیتآمیز خواهد بود که از ترکیب روشهای مختلف استفاده کنید. برخلاف تصور عمومی، درمان این آفت با یک روش منفرد دشوار است. در ادامه با روشهای موثر مبارزه با این آفت آشنا میشوید.
استفاده از نماتدکش راگبی و زمان مصرف آن
نماتدکش راگبی (Rugby) با ماده موثره کادوزافوس یکی از موثرترین سموم شیمیایی برای مبارزه با نماتد پسته است. این سم را باید در اواخر زمستان یا اوایل بهار، پیش از شروع فعالیت نماتدها مصرف کنید. برای کاربرد صحیح، ابتدا سم را با ماسه مخلوط کرده و سپس در محیط ریشه درختان پخش نمایید. پس از مصرف، بلافاصله آبیاری انجام دهید تا سم به عمق خاک نفوذ کند.
کودهای زیستی حاوی باکتریهای ریزوسفری
از طرفی، استفاده از کودهای زیستی حاوی باکتریهای مفید ریزوسفری مانند باسیلوس و سودوموناس میتواند جمعیت نماتد را کاهش دهد. این باکتریها با تولید متابولیتهای ضد نماتدی، شرایط را برای فعالیت نماتد نامناسب میکنند. همچنین، برخی از این باکتریها با افزایش مقاومت سیستمیک گیاه، توان درخت پسته را در برابر حمله نماتد افزایش میدهند.
کوددهی با پتاسیم، فسفر و اسید فسفریک
تقویت درختان پسته با عناصر غذایی مناسب، به ویژه پتاسیم و فسفر، میتواند مقاومت آنها را در برابر نماتد افزایش دهد. استفاده از کودهای حاوی اسید فسفریک علاوه بر تأمین فسفر مورد نیاز گیاه، با اسیدی کردن محیط ریشه، شرایط را برای فعالیت نماتد نامساعد میکند. بنابراین، مصرف منظم این کودها در برنامه تغذیهای باغ پسته توصیه میشود.
تغییر بافت خاک از شنی به سنگین
با توجه به اینکه نماتد در خاکهای شنی فعالیت بیشتری دارد، افزودن مواد آلی و رس به خاک میتواند بافت آن را سنگینتر کرده و محیط را برای فعالیت نماتد نامناسب کند. افزودن کود دامی پوسیده و کمپوست به خاک، علاوه بر بهبود بافت خاک، موجب تقویت میکروارگانیسمهای مفید خاک میشود که دشمنان طبیعی نماتد هستند.
حذف درختان شدیداً آلوده
در موارد آلودگی شدید، حذف کامل درختان بیمار و سوزاندن ریشههای آلوده میتواند از گسترش آلودگی جلوگیری کند. پس از حذف درختان آلوده، خاک را ضدعفونی کرده و حداقل یک سال از کاشت مجدد پسته در آن محل خودداری کنید. در صورت نیاز به کاشت مجدد، استفاده از ارقام مقاوم به نماتد توصیه میشود.
سوالات متداول
برای پیشگیری از آلودگی به نماتد، استفاده از نهالهای گواهی شده و سالم، ضدعفونی خاک قبل از کاشت، رعایت تناوب زراعی با گیاهان غیرمیزبان و مدیریت صحیح آبیاری توصیه میشود.
مهمترین علائم شامل زردی برگهای جوان، کاهش رشد شاخهها، گرهدار شدن و کوتاه شدن ریشهها، کاهش باردهی و ضعف عمومی درخت است.
درمان قطعی نیازمند رویکردی ترکیبی است که شامل استفاده از نماتدکشها، کودهای زیستی، تقویت درختان با کودهای مناسب و در موارد شدید حذف درختان آلوده میباشد.
استانهای کرمان، سمنان، یزد و خراسان جنوبی که سطح گستردهای از باغات پسته را دارند، بیشتر درگیر این آفت هستند.
خاکهای شنی به دلیل داشتن منافذ بیشتر و قابلیت نفوذ بهتر آب، محیط مناسبتری برای حرکت و تکثیر نماتدها فراهم میکنند.
